هنر معماری ایران با پیشینیه باستانی، بیش از سه هزار سال سابقه دارد بی آنكه در ادوار تاریخی خود، وامدار اندیشه غیرتوحیدی باشد.

به گزارش بنانیوز (BanaNews.ir) هنر معماری ایران پیش از اسلام و پس از اسلام، سرشار از چشم اندازهای معنوی با خاستگاه توحیدی حاصل دستان معماران پیر هزاره های تاریخی است.

نگاره های هنر كاشی كاری اصفهان، انگار چشم ها را وارد بهشتی مسكوت می كند بی آنكه بوی گلی از آن منتشر شده باشد یا اینكه صدای زوزه باد در حلقوم بادگیرهای یزد گیر افتاده باشد و یاآنكه تخت سیلمان، تكیه گاه تاریخ هنر باشد و اینها همه حیات تجدید شونده هنر تاریخ اند كه در دل زمان تبدیل به گنج شده اند.

بی شك،معماری تنها هنری است، كه انسان به درون آن راه می یابد و خاصیتش هم درونگرایی و هم برونگرایی است كه در هیچ هنر دیگری توامان یافت نمی شود.

این رویكرد روانشناختی هنر با وجود 400 هزار اثر معماری ایرانی، موید معماری سنتی' ارزشگرا ' در ایران اسلامی است كه در عصر شهرنشینی معاصر روبه فراموشی است.

شیوه های معماری ایرانی اسلامی در زمان حاضر در برابر هجوم بی امان سنگ و سیمان و آهن محصور شده و انگار بهشت فیروزه ای كاشی كاری اصفهان تخیلی بیش نیست.

در پدیدارشناسی هنر معماری ایران، شناسه شیوه معماری ایرانی به شیوه پارتی یا شیوه پیشااسلامی، خراسانی،رازی، آذری، اصفهانی، فرعان ودوران تحول تقسیم شده كه این گونه ها، مهمترین رویكرد سبك گرایی در معماری ایرانی اسلامی بوده است.

مساجد جامع، نمادی از معماری معنوی ایرانی است كه در هیچ جای جهان نمود آن نیست بگونه ای كه با گذشت صدها سال از ساخت این مساجد،اكنون گردش هوا درآن بصورت خلاقانه است كه درچله تابستان سوزان دارای خنكای بهشتی و در سرمای زمستانی دارای نوازشی گرمناك است.

ویژگی های سبك خراسانی، وجود موتیف هایی نظیر شكل مستطیل پلان،فضای شبستانی یا چهل ستونی، ساده و بی پیرایه، خشت خام و آجر، عدم پوشش تزئینی با بهره گیری از كاهگل براحتی به چشم می خورد.

اما سبك رازی به عنوان دومین شیوه و سبك ساخت وساز تاریخی ایرانی در دوره سلجوقی به اوج رسید و با ترویج این شیوه تغییراتی در اسلوب معماری صورت گرفت و روند شیوه معماری ایرانی در دوره آل بویه دچار تحولاتی در موتیف های اصلی شد اما در ذات این شیوه معماری، تغییر حاصل نشد و كاهگل مهمترین مصالح این دوره گردید.

از مهمترین تغییرات شیوه معماری رازی،به كارگیری فضای شبستانی و ستونی‌ و جایگزینی ایوان، گنبد با پلان چهار ایوانی بود و اصیل ترین تنوع سبكی در دوره شیوه معماری رازی رخ داد.

با ظهور شیوه معماری آذری با محوریت تبریز، معماری در این دوران در ظاهر تغییراتی كرد اما در باطن و در ذات هیچ تحولی در آن رخ نداد و قسمت های اندرونی و بیرونی ساختمانها مانند شیوه های متاخر، حفظ شد.

از ویژگی های این گونه معماری تاریخی ایران، ساخت بناهای سترگ و باروهای عظیم، پرداختن به تناسب عمودی بنا، ساخت ایوان پلان مستطیلی و تنوع در ایوان سازی و بهره گیری از گچبری، كاشی زرین فام و كاشی نقش برجسته بود.

پس از شیوه معماری آذری، شیوه و سبك معماری اصفهانی یا صفویه قد علم كرد كه از موتیف های دوره ایلخانی نیز بهره مند بود و بهره گیری از هنر تزئینی بویژه تابلو كاشی ها از ویژگی های این معماری ایرانی است.

ویژگی شیوه هنر معماری دوره اصفهان تزئینات بسیار زیبا با پلان های مستطیل شكل ، بهره گیری از بنای كاشی خشتی، هفت‌ رنگ، مقرنس كاری، یزدی‌بندی، كاربندی یا رسمی‌ بندی در ساخت بناها بود و همین امر باعث مشهور شدن این سبك كه مورد حمایت دولت وقت نیز بود، شد.

شیوه و گونه هنر معماری ایران دراین دوران به درونگرایی،پرهیز از شی شدگی بیهوده، مردم منشی، خودبسندگی و معناگرایی توجه داشت تا هنر معماری ایران را خاستگاهی روحی و معنوی قلمداد كند.

اما با سفر رضاخان به تركیه و آشنایی با شیوه های جدید ساخت وساز اروپایی درشهرهای این كشور، گرایش به سبك های غیرمفهومی و غیر كلیسایی اروپا نیز در ایران رواج یافت.

این روند بگونه ای زیاد شد كه معماری ایرانی و سنتی براساس رفتار اجتماعی مردم دچار تحول گشت و شیوه و سبك ساخت و سازها نیز تغییر كرد.

جدال سبك ایرانی اسلامی در معماری ایرانی در دوره پهلوی با ساخت و ساز ادارات و بانك سازی به وقوع پیوست و بانك ها و ادارات به معماری مدرن اروپایی گرایش بیشتری داشتند.

تغییر هنجارها در دوران معاصر به صورت تدریجی شكل گرفته است چرا كه در این دوران نیز'انگاره های معاصر سازی ' انجام می شود و خاصیت دوره معاصر، هویت زدایی هنر از انسان است تا هویت جدیدی را برای انسان طراحی كند.

یك پژوهشگر معماری معتقد است:معماری در ایران به سه نوع سنتی ، تلفیقی و مدرن در سه دوره صفویه و قاجار، پهلوی و دوره پس از انقلاب اسلامی ختم می شود.

' نازنین صبوحی'در گفت و گوی اختصاصی با ایرنا افزود: معماری ایران در زمان حاضر فقط دارای شكل است و از نظر مفهوم دچار بحران شده است.

وی افزود:معماری ایران اكنون معماری 'بالیوودی' است كه از غرب تقلید می كند و معماری امروز،منبع الهامش در بطن خود نیست و منبع الهام آن از كشورهای در حال توسعه و غربی گرفته شده است و معماری

'پست مدرن' نیز باید با بیان تاریخ و گذشته همراه باشد.

صبوحی اظهارداشت:بافت های فرسوده،نماد و نشانه تاریخ هر شهرند ،اما در ایران برخی از بافت های قدیم را تخریب كرده اند و هویت شهری را از بین برده اند.

به گفته وی،در بسیاری از سازه های شهری، نمادهای ایرانیت وجود دارد مانند برج آزادی تهران كه برج میدان آزادی تهران بهترین نماد

'نوگرایی' معماری معاصر ایران است.

وی افزود:سازه برج میدان آزادی نمادایران پیش ازاسلام و پس از اسلام را به نمایش گذاشته و در معماری این برج كه نماد شهر تهران و ایران نیز هست، از قوسهای جناحی و اقلیمی استفاده شده است.

این كارشناس معماری گفت: معماری برج آزادی تهران تقلیدی نیست و ایرانیت،كالبد این برج و اسلامیت، تزئین برج آزادی است.

به گفته وی،مقبره 'بوعلی سینا ' نیز نقطه عطف معماری نوگرایی ایران است كه در سال 1328 توسط معماران ایرانی بااستفاده از محتوای سنتی و مصالح مدرن ساخته شد.

یك فارغ التحصیل ارشد رشته معماری نیز می گوید:معماری' پست مدرن ' در ایران جایگاهی ندارد چرا كه این نوع معماری بدلیل استفاده از حجم های اضافی با فرهنگ ایرانی همگون نیست و نمی توان از آن در شهرسازی ایران استفاده كرد.

'راحله امجدیان'درگفت وگو با ایرنا افزود:معماری ایران یكی از اصیل ترین معماری های جهان است و بهترین الگو برای معماری كشورهای دیگر می تواند باشد اما چند بنایی كه در ایران با سبك پست مدرن طراحی شد، از سوی جامعه مورد پذیرش قرار نگرفت.

این شهروند اصفهانی افزود:بهترین شهر از نظر شهرسازی سنتی در ایران، شهر اصفهان است كه در آن چه در دوران صفوی و چه در دوران معاصر ، به معماری ایرانی توجه خاصی شده و می شود.

به گفته وی، وقتی به معماری در شهرسازی توجه نمی شود برخی طراحی های بزرگ دچار سردرگمی می شود بگونه ای كه طراحی ساختمان نقش جهان به عنوان یك ' تك بنا ' بسیار جذاب و زیباست، اما در نگاه معمارانه مجموعه شهرسازی، این بنا یك خطا محسوب می شود.

امجدیان گفت:ازنظر شهرسازی،ساختمانها باید به یكدیگر مانند انسانها احترام بگذارند و با همدیگر كنار بیایند.

چشم انداز و پرسپكیتو شهری با دورنمای معماری و كمپوزسیون تصویری ساخت و سازها اكنون بسان دندانهای كودكی است كه اگرچه دارای چیدمان بافتاری است اما در ساختار، هر یك ساز خود را می زنند.

معماری اسلامی هنری برگرفته اززبان قرآن است و عمق و غنای تمدن اسلام را با بهره‌گیری از روح معنویت نشان می‌دهد پس باید میان معماری و هنر معماری،تفاوت گذاشت،زیرا این دوخود مفهومی مجزایند، بگونه ای كه منظور از معماری ساخت و ساز در راستای انجام وظیفه اجتماعی و خدمت رسانی است، اما منظور از هنر معماری تاكید بر استفاده از شاهكارهای هنری و دستاوردهای تزئنیی روی دیوارها، سقف،ستونها،پنجره ها و درهاست و حتی باغها وحوض ها می باشد.

گزارش از: محمود رییسی

ایرنا